Onbalanskosten zijn de kosten die ontstaan wanneer vraag en aanbod van energie op een bepaald moment niet precies aan elkaar gelijk zijn. Op het Nederlandse net moet er elk kwartier evenveel worden opgewekt als verbruikt. Lukt dat niet, dan grijpt de landelijk netbeheerder in om het net stabiel te houden. De kosten daarvan worden afgerekend met de partijen die de onbalans veroorzaken, en komen via de energiemarkt uiteindelijk deels bij jou als eindgebruiker terecht.
Elektriciteit en gas zijn niet op de schaal van een heel land goedkoop op te slaan. Voor stroom komen er steeds meer batterijen bij, maar die vangen nog maar een klein deel van de schommelingen op. Daarom moet de opwek op elk moment gelijk lopen met het verbruik. Is er te veel of te weinig, dan wijkt de frequentie op het stroomnet af van de vaste 50 hertz en dreigt uitval, bijvoorbeeld door delen van het net die uitvallen.
Om dat te voorkomen houdt de netbeheerder continu vermogen achter de hand om het net binnen korte tijd bij te sturen. Het inzetten daarvan kost geld. Onbalanskosten zijn de rekening voor het herstellen van het evenwicht op het moment dat het misging. Die rekening gaat naar de marktpartijen die op dat kwartier meer of minder energie op het net zetten dan ze vooraf hadden aangekondigd.
Alle grote spelers op de energiemarkt (leveranciers, producenten en grootverbruikers) geven vooraf per kwartier een inschatting door van hun verwachte verbruik en opwek. Op basis daarvan wordt het landelijke net ingericht. Die voorspelling klopt in de praktijk nooit helemaal. Onbalans ontstaat door onder meer:
Door de snelle groei van zon en wind, die van nature wisselvallig zijn, komt onbalans vaker voor dan vroeger. Onbalans is trouwens iets anders dan een vol net. Bij een vol net, oftewel netcongestie, is de kabel op een plek te krap voor alle stroom die er op dat moment doorheen moet. Onbalans gaat juist over vraag en aanbod die in heel het land niet gelijk lopen. Dezelfde groei van zon en wind zet allebei wel onder druk.
Voor stroom is landelijk netbeheerder TenneT eindverantwoordelijk voor de balans op het net. Voor gas is dat Gasunie Transport Services (GTS). Zij bewaken dat vraag en aanbod over het hele land in evenwicht blijven en grijpen in als dat nodig is.
De verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij hen. Iedere leverancier, producent of handelaar valt onder een balansverantwoordelijke partij (BRP) die de eigen portefeuille in balans moet houden. Elke BRP dient dagelijks een energieprogramma in met de verwachte in- en verkoop per kwartier. Voor gas heet de vergelijkbare rol de shipper. Loopt de werkelijkheid anders dan het programma, dan rekent de netbeheerder het verschil af tegen de onbalansprijs.
Om het net in balans te brengen zet TenneT flexibel vermogen in, ook wel regelvermogen genoemd. Bij een tekort vraagt TenneT producenten om extra op te wekken of grootverbruikers om tijdelijk minder af te nemen. Bij een overschot gebeurt het omgekeerde: opwek terugschroeven of juist extra verbruik stimuleren.
Dit wordt de onbalansmarkt genoemd, maar het is geen gewone handelsplek. Het is een mechanisme waarbij TenneT op afroep vermogen inschakelt van partijen die zich daarvoor beschikbaar hebben gesteld. Die partijen vragen daar een prijs voor, en op basis van de duurste ingezette maatregel ontstaat de onbalansprijs. Precies daarom kost het corrigeren van onbalans geld.
De onbalansprijs is geen vast tarief, maar verandert per kwartier. Hij wordt bepaald door de prijs die TenneT betaalt of ontvangt voor het regelvermogen dat op dat moment nodig is. Twee dingen zijn daarbij belangrijk:
Die prijs kan sterk schommelen. Op rustige momenten is hij laag of zelfs negatief, maar in periodes van krapte kan hij kortstondig uitschieten naar honderden en soms duizenden euro's per megawattuur. Dat gebeurt vooral op momenten dat de gewone stroomprijs al hoog is, zoals op bewolkte en windstille werkdagen. Die grilligheid is precies de reden dat partijen hun voorspellingen zo scherp mogelijk proberen te maken.
Niet rechtstreeks. Als huishouden krijg je geen aparte post onbalanskosten op je energierekening. De onbalans wordt afgerekend tussen de netbeheerder en de BRP's, en jouw energieleverancier vangt dit risico voor je op.
Toch merk je het indirect wel. Bij een gewoon vast of variabel contract zijn je onbalanskosten als het ware afgekocht: de leverancier neemt het risico over en verwerkt dit in een opslag op de kale energieprijs. Wijk je een keer af van je verwachte verbruik, dan merk je daar niets van op je rekening. Dat is overzichtelijk, maar een leverancier die een ruime risico-opslag rekent, is daardoor ook duurder. Wie zijn inkoop en zijn klanten goed voorspelt, houdt die opslag laag en kan een scherper tarief bieden. Bij het vergelijken van energieleveranciers zit dit verschil dus verstopt in het uiteindelijke tarief.
Goed om te weten: onbalanskosten zijn iets anders dan netbeheerkosten. Netbeheerkosten betaal je voor je aansluiting en het transport van energie. Onbalanskosten gaan over het in evenwicht houden van vraag en aanbod op het net.
Bij een dynamisch energiecontract betaal je per kwartier het tarief van de groothandelsmarkt, plus een opslag van je leverancier. Dat kwartiertarief komt van de day-ahead markt en staat los van de onbalansmarkt. Je betaalt dus ook bij een dynamisch contract niet rechtstreeks de onbalansprijs.
Wel raken de twee elkaar. Dezelfde schaarste die de onbalansprijs omhoog jaagt, drijft vaak ook de kwartierprijzen op. En steeds meer partijen zetten thuisbatterijen en slimme apparaten in om juist op die momenten in te spelen: opladen als er te veel stroom is, terugleveren of minder verbruiken als er een tekort is. Wie het verbruik slim verschuift, drukt zowel de eigen rekening als de onbalans op het net.
Heb je zonnepanelen, dan draag je zonder het te merken bij aan onbalans. Zonnestroom is weersafhankelijk en dus lastig te voorspellen. Schijnt de zon meer dan verwacht, dan is er een overschot dat tegen lage of negatieve prijzen verkocht moet worden. Schijnt de zon minder, dan moet er duurdere stroom worden bijgekocht. Dat verschil zorgt voor onbalanskosten bij je leverancier.
Daar komt nog een tweede kostenpost bij: profileringskosten. Zonnestroom komt vooral vrij op momenten dat er al veel aanbod is en de prijs laag ligt, terwijl je 's avonds stroom afneemt als de prijs juist hoog is. Het verschil tussen de waarde van de teruggeleverde en de afgenomen stroom zijn de profileringskosten. Door de sterke groei van zonnepanelen in Nederland lopen die kosten voor leveranciers op.
Zolang de salderingsregeling bestaat, mag je je teruggeleverde stroom wegstrepen tegen je verbruik. Die regeling stopt per 1 januari 2027. Daarna wordt het belangrijker om je eigen zonnestroom zo veel mogelijk direct te gebruiken. Sommige leveranciers rekenen nu al aparte terugleverkosten die deels met profilerings- en onbalanskosten te maken hebben.
Ook op het gasnet moet vraag en aanbod in balans blijven. In een extreem koude periode kan het gasverbruik in het hele land flink toenemen. Ligt dat verbruik veel hoger dan voorspeld, dan grijpt GTS in. Marktpartijen kunnen eerst zelf bijsturen in hun gasaanvoer of -afname. Lukt dat onvoldoende, dan koopt of verkoopt GTS zelf gas om de balans te herstellen en rekent de kosten door aan de partijen die de onbalans veroorzaken.
Net als bij stroom komen deze kosten uiteindelijk bij de eindgebruiker terecht, maar ze vormen een klein onderdeel van je totale energierekening.
Voor grotere zakelijke verbruikers ligt het anders. Bedrijven met een groot of wisselend verbruik, of met eigen opwek zoals zonnepanelen of een windturbine, kunnen wel degelijk met onbalanskosten te maken krijgen. Wijkt hun werkelijke verbruik of opwek af van wat vooraf is doorgegeven, dan veroorzaken ze onbalans in de portefeuille van hun BRP.
Afhankelijk van het contract heb je als bedrijf de keuze. Je kunt je onbalanskosten afkopen door een vaste vergoeding te betalen, waarna de leverancier het risico van de grillige onbalansprijs draagt. Of je draagt de onbalans zelf en bent direct betrokken bij de onbalansmarkt. In dat laatste geval verschijnen de kosten als aparte post op je factuur en bewegen ze mee met de markt.
Hoe stabieler en beter voorspeld je verbruik is, hoe lager de onbalanskosten. Veel bedrijven laten die voorspelling doen door hun leverancier of een energiemanagementsysteem. Ook helpt schaal: als je onder een grote portefeuille valt, vangen de overschotten en tekorten van verschillende deelnemers elkaar deels op, waardoor de onbalans gemiddeld kleiner is dan die van een enkele klant.
Er is niet één oplossing voor onbalans, maar een combinatie van technieken die het net flexibeler maken:
Als huishouden hoef je hier weinig voor te doen, want je betaalt de kosten niet rechtstreeks. Toch spelen een paar dingen mee:
Wil je weten welke leverancier voor jou het gunstigst uitpakt, inclusief alle opslagen? Vergelijk dan gericht op het totaaltarief.
Je e-mailadres blijft privé en wordt niet bij je reactie getoond.
